Osmanlı Bankası Baskını: Süreci Anlatan Kitaplar ve Tanıklıklar
Sitemizin “Ekonomi” bölümünde, bu yıl itibarıyla “Finansal Hikâyeler Serisi” adıyla yeni bir içerik serisine başladık. Bu seri kapsamında, geçmişte yaşanan ya da günümüzde etkileri hâlen hissedilen ekonomik ve finansal gelişmeleri; tarihi olaylar ve hikâyeler çerçevesinde ele alıyor, siz değerli okurlarımız için bu olayları daha anlaşılır, akıcı ve keyifli bir anlatımla sunmayı amaçlıyoruz. Yeri geldiğinde finansal olayları hikâyeleştirerek anlatıyor, böylece hem bilgilendirici hem de sürükleyici içerikler üretmeye çalışıyoruz.
Serimizin ilk içeriğinde, son dönemde finansal piyasalara damga vuran ve dünya genelinde geniş kitlelerin gündemine oturan “Gümüş” konusuna yer vermiş; 1980 yılında yaşanan ve finans tarihine “Gümüş Perşembe” olarak geçen gümüş piyasasındaki tarihi manipülasyon olayını ele almıştık.
Yurt içi ve yurt dışında ekonomi ve finans ile ilişkili tarihi mekânları, müzeleri, restoranları ve kafeleri tanıttığımız içeriklerimize yer verdiğimiz sitemizin “Gezi” bölümünde ise; bu kapsamda yayımladığımız “Ekonomi ve Finansla İlgilenenlerin Gezmesi Gereken Banka Müzeleri” başlıklı ilk içeriğimizi genişleterek, “Ankara’da Gezebileceğiniz Banka Müzeleri” ve “İstanbul’da Gezebileceğiniz Banka Müzeleri” yazılarını hazırladık. İstanbul içeriğimizde ele aldığımız “Kamondo Merdivenleri’nin Yapılış Hikâyesi” ise Finansal Hikâyeler Serimizin ikinci içeriğinin konusu oldu.
Bu içeriklerde ayrıca Osmanlı Bankası ve tarihi yapıları da ele aldık. Konuya ilgi duyan okurlarımız için, sitemizin “Kitaplık” bölümünde yayımladığımız “Osmanlı Bankası ve Tarihi Üzerine Kitap Önerileri” başlıklı yazımızda da bu başlığa yer verdik. Bu içeriğimizin içerisinde de yer vermiş olduğumuz bonus içerik olarak ise, Finansal Hikâyeler Serimizin üçüncü içeriğinde Osmanlı Bankası Baskını olayını detaylı şekilde ele aldık. Bugün ise, bu konu hakkında daha derinlemesine bilgi edinmek isteyen okurlarımız için; tanıkların anıları, dönemin canlı anlatımları ve tarihsel kaynaklardan faydalanarak kaleme alınmış eserleri derlediğimiz “Osmanlı Bankası Baskını ve Süreci Anlatan Kitaplar ve Tanıklıklar” başlıklı içeriğimizde bu kitaplara yer veriyoruz.
Yazımızın önceki bölümlerinde de çeşitli yönleriyle değindiğimiz üzere, Osmanlı Bankası Baskını ve bu olaya ilişkin detayları zaman zaman ayrıntılı biçimde ele almıştık. Ancak gözünden kaçıran ya da içeriğimizi okumaya fırsat bulamayan okurlarımız için, aşağıda yer verdiğimiz kitapların daha iyi anlaşılabilmesi adına konuyu kısaca yeniden hatırlatmak istedik. 26 Ağustos 1896 tarihinde gerçekleşen Osmanlı Bankası Baskını’nın arka planını daha sağlıklı kavrayabilmek için ise, olaydan biraz daha öncesine gitmekte fayda var.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde, özellikle imparatorluğun karşısında yer alan bazı devletler tarafından desteklenen ve cesaretlendirilen, ayrılıkçı düşüncelere sahip Ermeni komiteleri, 1890’lı yıllarda giderek artan eylemler gerçekleştirmiştir. Bu eylemler neticesinde çok sayıda insan hayatını kaybetmiştir. Söz konusu eylemlerden biri de, Ermeni Taşnak Örgütü’nün 26 Ağustos 1896 tarihinde Osmanlı Bankası’na yapılan baskın ve aynı gün İstanbul’un farklı noktalarında eş zamanlı olarak düzenlenen saldırılardır.
Osmanlı Bankası’nın İngiliz ve Fransız ortaklık yapısına sahip, yani yabancı sermayeli bir banka niteliği taşıması, hedef olarak seçilmesinde belirleyici bir etken olmuştur. Aşağıda yer verdiğimiz kitap listesinde de anılarından yola çıkarak eylemi anlatan ve baskının planlayıcısı “Armen Garo“ kod adıyla bilinen Karekin Pastırmacıyan‘dı.
Bu eylemin temel amacı ise, Avrupa devletlerinin ve özellikle Rusya’nın dikkatini çekerek “Ermeni vilayetleri” olarak adlandırılan bölgelerdeki taleplerin Avrupa tarafından gündeme alınmasını sağlamaktı. Ayrıca, Osmanlı Bankası üzerinden Avrupa devletlerinin ekonomik kaygılar duyması hedeflenmiş; bu sayede Osmanlı Devleti üzerinde siyasi baskı kurulması ve dış müdahale ihtimalinin artırılması amaçlanmıştır. Eylem, bu baskı ortamı sonucunda Ermeni komitelerinin siyasi kazanımlar elde etmesi beklentisiyle planlanmıştır.
Bunun sonucunda, Papken Suni kod adıyla bilinen Bedros Paryan önderliğinde, 26 Ağustos 1896 günü saat 13.00 sularında, Osmanlı arşiv belgelerine dayanan kaynaklarda belirtildiği üzere, 26 Ermeni eylemci; el bombası, dinamit ve tabancalarla birlikte, o dönemde imparatorluğun dört bir yanında yaklaşık 80 şubesi bulunan ve Karaköy’de, o zamanki bilinen adıyla Voyvoda Caddesi’nde (günümüzde Bankalar Caddesi) yer alan Osmanlı Bankası Merkez Şubesi’ne girdiler. Banka içerisinde bulunan yaklaşık 150 rehineden 120’den fazlası Rus, İngiliz ve Fransız uyruklu yabancılardan oluşuyordu.
Bankaya girişin ardından güvenlik güçleriyle çıkan çatışmada, eylemin önderlerinden Papken Suni de dâhil olmak üzere 4 Ermeni eylemci hayatını kaybetti, 5’i ise yaralandı. Bunun üzerine eylemin planlayıcılarından Karekin Pastırmacıyan (Armen Garo) işgalcilerin başına geçti. İşgalin başlangıcında Osmanlı Bankası Müdürü Sir Edgar Vincent banka binasından kaçarak Rus Elçiliği’ne gitti ve işgalcilerle arabuluculuk yapılmasını talep etti. Bunun üzerine Rus Elçiliği tarafından görevlendirilen, Ermeni asıllı tercüman ve arabulucu Maksimov, işgalciler ile II. Abdülhamid döneminde Osmanlı Devleti’nin ana sarayı olarak kullanılan “Yıldız Sarayı“ arasında görüşmeler yürütmeye başladı.
Görüşmeler sonucunda Saray, eylemcilerin taleplerini kabul etmedi; ancak işgale son vermeleri karşılığında ülkeyi serbestçe terk etmeleri güvencesini verdi. Yaklaşık 14 saat süren işgalin ardından, 27 Ağustos gecesi saat 03.00 sularında anlaşma sağlandı ve 4 ölü ile 5 yaralı dışında kalan 17 kişi, “Gironde” adlı Fransız gemisiyle Marsilya’ya gönderildi. Ancak baskın eyleminin sona ermesiyle olaylar bitmedi; listemizde yer verdiğimiz diğer bir kitapta da ayrıntılı biçimde aktarıldığı üzere, sonrasında yaşanan kaos yaklaşık 30 saat sürdü ve İstanbul’daki Ermeni topluluklarına yönelik çok şiddetli çatışmalara yol açtı.
Biz ise Osmanlı Bankası baskınına ilişkin bu özet bilgilerin ardından, konuyu daha fazla uzatmadan listemizde yer alan ve bu olayı farklı yönleriyle ele alan kitapları sizlerle paylaşmaya geçiyoruz. Aşağıdaki kitaplar, baskının arka planı ve ayrıntıları hakkında daha derinlemesine bilgi edinmek isteyen okurlarımız için önemli kaynaklar sunmaktadır.
Osmanlı Bankası Baskını ve Sonrasındaki Süreci Anlatan Kitaplar
1. Osmanlı Bankası Baskını – Armen Garo’nun Anıları
Listemizin ilk sırasında yer alan bu eser, yazımızın üst bölümünde Osmanlı Bankası Baskını’nın detaylarına değinirken de belirttiğimiz üzere, baskının planlayıcılarından biri olarak bilinen ve “Armen Garo” kod adıyla tanınan Karekin Pastırmacıyan’ın anılarına dayanmaktadır. Pastırmacıyan, bu çalışmasında baskının planlanma sürecini, eylemin gerçekleştiği günü, baskın anını ve sonrasındaki gelişmeleri; bizzat olayın içinde yer almış bir eylemci olarak kendi tanıklıkları ve yaşanmışlıkları üzerinden aktarmaktadır. Bununla birlikte, baskının sona ermesinin ardından Avrupa’ya gönderilme sürecini ve Avrupa’daki faaliyetlerini de ayrıntılı biçimde ele almaktadır.
Baskın sonrasında önce Marsilya’ya, ardından İsviçre’ye gönderilen Karekin Pastırmacıyan, 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Erzurum milletvekili olarak İstanbul’a gelmiş ve 1908–1914 yılları arasında Osmanlı Meclisi’nde mebusluk yapmıştır. Ancak I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte, 1914 yılında Taşnaklı arkadaşlarıyla beraber yeniden Kafkasya’ya dönerek Ermeni gönüllü birliklerine katılmıştır. Daha sonra, 1918’de Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından Ermenistan’ın ABD elçisi olarak atanmış ve Washington büyükelçisi olarak görev yapmıştır.
2. İstanbul’da 30 Saatlik Kaos – 26 Ağustos 1896 Osmanlı Bankası Baskını ve Ermeni Katliamı
Yine yukarıda bahsettiğimiz eserde olduğu gibi, bu kitapta da yazımızda yer verdiğimiz üzere, baskının sona ermesiyle birlikte olaylar tam anlamıyla bitmemiştir. Baskının ardından yaşanan süreçte karışıklıklar devam etmiş; özellikle kitabın adından da anlaşılacağı üzere, “ilk 30 saat” adeta bir kaos ortamı içerisinde geçmiştir. İlk günler son derece kanlı geçmiş, 30 saat boyunca tabiri caizse “kan gövdeyi götürmüştür”. Ermenilerin böyle bir baskın eylemini planlayıp hayata geçirmesi Osmanlı yönetimini ciddi biçimde öfkelendirmiş; baskını gerçekleştiren eylemcilerin talepleri Saray tarafından reddedilmiştir. Bununla birlikte, baskın olayı Osmanlı toplumu ve kamuoyunda geniş yankı uyandırmış, halk arasında da büyük tepkilere yol açmıştır.
Kayıplar konusunda ise kaynaklar arasında ciddi görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Dönemin Zaptiye Nazırı Hüseyin Nazım Paşa’nın Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yayımlanan belgelerine dayanan resmî kayıtlara göre; Müslüman-Türk tarafında 40 ölü, 72 yaralı; Ermeni tarafında ise 1.015 ölü ve 116 yaralı bulunmaktadır. Buna karşılık, Ermeni ve Avrupa kaynakları ile dış basında yer alan bazı iddialarda ölü sayısı önce 2–3 bin, ardından 5 bin, 6 bin ve hatta 8 bine kadar çıktığı ileri sürülmektedir. Gazeteci Gürcan Çilesiz’in kaleme aldığı bu eserde, Osmanlı Bankası Baskını ve sonrasında yaşanan bu kaotik süreç, kayıplar ve toplumsal karışıklıklar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
3. Osmanlı Devleti’nde Ermeni Terörü – 1896 Osmanlı Bankası Baskını
Listemizin üçüncü ve son sırasında, günümüzde Sakarya Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyelerinden olan tarihçi Prof. Dr. Fikrettin Yavuz tarafından kaleme alınan ve Türk Tarih Kurumu tarafından 2015 yılında yayımlanan eser yer almaktadır. Yavuz’un tarihçi kimliğiyle uzun yıllardır yöneldiği ve uzmanlaştığı alan olan “Ermeni Meselesi”, aynı zamanda yüksek lisans ve doktora çalışmalarının da odağını oluşturmakta; bu yönüyle yazar, bu alanda öne çıkan akademisyenlerden biri olarak dikkat çekmektedir.
Toplam 384 sayfadan oluşan eser beş bölümden meydana gelmektedir. İlk bölümde, Osmanlı Bankası Baskını öncesine uzanan süreç ele alınmakta; daha önce yaşanmış ancak bu ölçekte ve şiddette olmayan benzer olaylar üzerinden tarihsel arka plan sunulmaktadır. İkinci bölümde 1896 Osmanlı Bankası Baskını, öncesi ve sonrasıyla birlikte ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Banka baskını sonrasında İstanbul’da meydana gelen olaylar üçüncü bölümde, olayların Batı kamuoyu ve Avrupa basınına yansımaları dördüncü bölümde ele alınırken; söz konusu gelişmelerin Osmanlı Devleti ve Avrupa üzerindeki etkileri ile olaylar sonrasında yürütülen yargı süreçleri ise çalışmanın beşinci ve son bölümünde değerlendirilmektedir.
Yazar, her bölümde ele aldığı konu başlıklarını ayrıntılı biçimde incelemiş; olaylar arasındaki bağlantıları, okuyucunun konu bütünlüğünden kopmamasını sağlayacak şekilde kurmaya özen göstermiştir. Bu yönüyle eser, Osmanlı Bankası Baskını ve sonrasındaki süreci derinlikli biçimde ele alan önemli bir başvuru kaynağı niteliğindedir. Elbette söz konusu baskın olayı farklı eserlerde de yer almaktadır; ancak bu içeriğimizde, doğrudan bu olayı merkezine alarak tüm ayrıntılarıyla ele alan çalışmalara yer verdik.
Ayrıca sitemizin “Ekonomi” bölümünde de yer verdiğimiz üzere, listemizde yer alan kitaplar içeriğimizin yanı sıra, baskının farklı boyutlarına temas edilen başka içeriğimiz de bulunmaktadır. Baskın hakkında daha kapsamlı ve ayrıntılı bilgi edinmek isteyen okurlar, yazımızda yer alan kitap listesini inceleyebilir.
