Osmanlı Bankası ve Tarihi Üzerine Kitap Önerileri

Çeşitli tarihi yapılardan müzelere; yurt içi ve yurt dışında ekonomik ve finansal açıdan tarihî öneme sahip bölgelerdeki gezi rotaları ve turlardan restoran ve kafelere kadar geniş bir yelpazeye yer verdiğimiz sitemizin “Gezi” bölümünde, daha önce “Ankara’da Gezebileceğiniz Banka Müzeleri” ve “İstanbul’da Gezebileceğiniz Banka Müzeleri” başlıklı içeriklerimizi paylaşmıştık. Bu kapsamda, her iki büyük şehrimizde de Osmanlı Dönemi’nden günümüze uzanan, tarihî dokusunu koruyan binalarıyla dikkat çeken ve günümüzde müze, çalışma alanı, kafe, restoran ya da banka hizmet binası gibi farklı amaçlarla hâlen aktif olarak kullanılan Osmanlı Bankası, gerek geçmiş yazılarımız gerekse değerli okurlarımız için yabancı bir kurum değildi.

Bugün ise yine niş bir konuya odaklanarak; daha önce sitemizde yer verdiğimiz ve gezi rotalarımıza dâhil ettiğimiz Osmanlı Bankası’nın tarihini merak edenler için yeni bir parantez açıyoruz. Bu kez, Osmanlı Bankası’nın tarihine daha yakından bakmak; bu tarih içinde kaybolarak geçmişe ışık tutmak isteyen okurlarımız için “Osmanlı Bankası ve Tarihi Üzerine Kitap Önerileri”ni sizlerle paylaşıyoruz. Ayrıca, ekonomik ve finansal alanlarda gerek tarihî gerek güncel konulara dair daha önce yayımladığımız kitap önerisi, inceleme ve tanıtımı içeren içeriklerimize ise sitemizin “Kitaplık” bölümünden ulaşabilirsiniz.

Kitap öneri listemize geçmeden önce, Osmanlı Bankası ve tarihi hakkında kısaca bir çerçeve çizmenin, önereceğimiz kitapların daha akılda kalıcı olmasına ve konunun daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacağını düşünüyoruz. Bu nedenle gelin, Osmanlı Bankası’nın tarihine kısa bir bakış atalım ve küçük bir tarih turuna çıkalım.

4 Şubat 1863 tarihinde İngiliz ve Fransız ortaklığıyla “Bank-ı Osmanî-i Şahane” adıyla kurulan banka, devlet bankası olarak faaliyetlerine başlamıştır. Bankaya 30 yıllık bir süre için banknot basma ayrıcalığı ve tekeli verilmesiyle birlikte, uzun yıllar boyunca devlete borç veren ve adeta bir “hazine” işlevi gören ayrıcalıklı bir kurum hâline gelmiştir. Ancak bankanın sermayesinin büyük ölçüde yabancılara ait olması, zamanla kamuoyunda tepkilere yol açmış; bu durum, Cumhuriyet’in kurulmasına giden süreçte ulusal bir merkez bankası kurulması fikrinin de temelini oluşturmuştur.

Cumhuriyet’in kuruluşundan yıllar sonra, 1931’de Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası’nın kurulmasıyla birlikte Osmanlı Bankası’nın 1863’ten bu yana Osmanlı ve ardından Türk devletiyle sürdürdüğü ayrıcalıklı ilişki fiilen sona ermiştir. Bu gelişmenin ardından Osmanlı Bankası, diğer bankalardan pek bir farkı kalmayan, mevduat toplama ve kredi verme gibi klasik bankacılık faaliyetleriyle sınırlı bir ticari bankaya dönüşmüştür.

Cumhuriyet sonrasında piyasaya yeni bankaların girmesiyle rekabetin artması, bankanın zamanla güç kaybetmesine yol açmıştır. 1996 yılında başlıca sermayedarı Paribas tarafından Doğuş Grubu’na satılan Osmanlı Bankası, bu tarihten sonra yeni bir kurumsal kimlik kazanmış; ancak bu kimliğini yalnızca beş yıl sürdürebilmiştir. 31 Ağustos 2001’de Körfezbank ile birleşen banka, 21 Aralık 2001 tarihinde ise Garanti Bankası bünyesine katılarak Osmanlı Bankası adıyla tarihe karışmıştır.

Ayrıca Osmanlı Bankası ve Türkiye finans tarihi hakkında daha ayrıntılı, görsel ve belgelerle desteklenmiş bilgilere; sitemizin “Gezi” bölümünde yer verdiğimiz “Sanal Olarak Gezebileceğiniz Banka, Para ve Hazine Müzeleri” başlıklı içeriğimizde yer alan müzeler üzerinden de ulaşabilirsiniz. Bu içerikte, fiziki olarak ziyaret etmeden, çevrimiçi olarak gezebileceğiniz TCMB Sanal Müzesi ve Osmanlı Bankası Müzesi gibi dijital müzeler yer almaktadır.

Osmanlı ve Türkiye’nin ekonomik ve sosyal tarihine ilişkin programlar geliştirmek amacıyla, 1997 yılında Osmanlı Bankası ile Tarih Vakfı iş birliğinde Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi (OBAAM) kuruldu. OBAAM, bu kapsamda Osmanlı Bankası Arşivi çalışmalarını yürüttü ve aşağıdaki kitap listemizde de geniş biçimde yer verdiğimiz üzere, alanında önemli bir ihtisas kütüphanesi oluşturdu. 2002 yılında ise yazımızın yukarısında görseline yer verdiğimiz ve bugün “Salt Galata” olarak bilinen Osmanlı Bankası Müzesi kuruldu.

Daha sonra 2010 yılında OBAAM, sahip olduğu altyapı ve birikimleri SALT’a devretti; kurumun proje ve programlarına ait belgeler de bu kapsamda SALT bünyesine aktarıldı. Kurum görselinde kullanılan ve üretkenlik, barış, dayanıklılık ve uyum gibi anlamları sembolize eden “zeytin ağacı” temalı logo ise, 1947 yılında yeni bir kurum logosu kullanma kararı alan Osmanlı Bankası için banknot ve pul tasarımcısı Edmund Dulac tarafından tasarlanmıştır. Ayrıca, ağaç tasarımında yer alan üç kök, bankanın İstanbul, Londra ve Paris’teki kurumsal yönetim merkezlerini temsil etmektedir.

Bu kısa tarihsel çerçevenin ardından, Osmanlı Bankası’nı daha derinlemesine tanımak isteyen kitap okurlarına ve tarih meraklılarına hazırladığımız kitap öneri listemize geçebiliriz.

Osmanlı Bankası ve Tarihi Üzerine Kitap Önerileri

1. Osmanlı Bankası Tarihi

Listemizin ilk sırasında, bu alanda ülkemizin en yetkin tarihçilerinden biri olarak kabul edilen; tarih araştırmacısı, yazar ve akademisyen Prof. Dr. Edhem Eldem yer alıyor. Kuruluşu ile tarihe karışması arasında yüz kırk beş yıllık uzun bir geçmişe sahip olan Osmanlı Bankası’nı; kuruluşundan Cumhuriyet’e tanıklık ettiği ve geçirdiği dönüşüm sürecine kadar, hem Osmanlı dönemi hem de Cumhuriyet dönemi bağlamında ele alıyor. Eldem, bankanın yalnızca ekonomik ve mali rolünü değil; aynı zamanda dönemin siyasal, toplumsal ve ekonomik yapısıyla kurduğu ilişkiyi de tarihsel akış içerisinde detaylı biçimde inceliyor.

Uzun yıllar Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev yapan Prof. Dr. Edhem Eldem’in, yazımızın üst bölümünde de kısaca değindiğimiz Osmanlı Bankası Arşivi’nde yürüttüğü çalışmaların ürünü olan eseri, özgün adıyla İngilizce olarak “A History of the Ottoman Bank“ başlığıyla kaleme alınmıştır. Ayşe Berktay tarafından Türkçeye çevrilen bu çalışma, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yayınları tarafından 1999 yılında “Osmanlı Bankası Tarihi“ adıyla yayımlanmıştır. 587 sayfadan oluşan bu eser, Osmanlı Bankası üzerine yapılmış en kapsamlı ve en derinlikli başvuru kaynaklarından biri olarak öne çıkmaktadır.

2. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı Bankası – Bank-ı Osmani-i Şahane

Listemizin ikinci sırasında yer alan bu eserin yazarı André Autheman, 1947 yılında Osmanlı Bankası’nda çalışmaya başlamış; 1975–1986 yılları arasında genel müdürlük, 1980–1990 yılları arasında ise bankanın yönetim kurulu üyeliği görevlerini üstlenmiştir. 1990 yılına kadar bankada aktif olarak görev yapan Autheman, hem kitabın yazarı olması hem de Osmanlı Bankası’nın belirli bir dönemine bizzat tanıklık etmiş bir isim olması bakımından esere ayrı bir tarihsel canlılık kazandırmaktadır. Bir asrı aşan süre boyunca faaliyet göstermiş olan bankanın tarihini, kuruluşundan kapanışına kadar arşiv belgelerine dayanarak ele alan bu çalışma, yazarın 43 yıl boyunca bankanın içinde yer almış olması sayesinde daha da kıymetli bir kaynak niteliği taşımaktadır.

“The Imperial Ottoman Bank“ adlı eser, ilk olarak 1996 yılında İngilizce olarak yayımlanmış; daha sonra Ali Berktay tarafından Türkçeye çevrilerek 2002 yılında Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi tarafından okurla buluşturulmuştur. Toplam 286 sayfadan oluşan bu çalışmanın Türkçeye kazandırılmasından yayımlanmasına kadar geçen tüm aşamalarında önemli emek ve katkıları bulunan Edhem Eldem ise, kaleme aldığı sunuş yazısıyla kitabın başında okuru karşılamaktadır.

3. Osmanlı Devleti’nde İlk Banka – Dersaadet Bankası, Tüccarlar Ve İş Ağları

Dersaadet Bankası ya da bilinen diğer adıyla Bank-ı Dersaadet, 1847 yılında İstanbul’da Galata bankerleri tarafından kurulmuş ve Osmanlı’nın “ilk“ bankası olma unvanını taşımaktadır. Daha sonraki dönemde bu bankanın yerini Osmanlı Bankası almıştır. Listemizin üçüncü sırasında, bu kez Osmanlı Bankası’ndan da önceye giderek Dersaadet Bankası’na uzanıyoruz. I. Abdülmecid döneminde kurulan bu banka, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gelişmeye başlayan Osmanlı bankacılık faaliyetlerinin “ilk“ örneği olarak kabul edilmektedir.

Bu bağlamda kitapta, Osmanlı arşiv kaynaklarından yararlanılarak Dersaadet Bankası’nın organizasyonel yapısı ile faaliyete başladığı dönemin iktisadi koşulları ele alınmakta; banka kayıtları üzerinden Osmanlı ticaret ve girişimci iş ağları ile tüccar ve bankerler arasındaki yakın ilişkiler ortaya konulmaktadır. Serdar Serdaroğlu tarafından hazırlanan ve 284 sayfadan oluşan bu çalışma, 2020 yılında İktisat Yayınları tarafından yayımlanmıştır.

4. Osmanlı Bankası Banknotları

Yazımızın başında, Osmanlı Bankası’nın tarihi ve işlevine dair yaptığımız kısa bilgilendirmede de belirttiğimiz üzere, 1863 yılında kurulan Osmanlı Bankası’na kuruluşunun ardından banknot basma ayrıcalığı ve tekeli tanınmıştır. 1863’ten 1914 yılına kadar süren bu ihraç imtiyazı döneminde, banka tarafından tedavüle sunulan tüm banknotlar ve değerli evrak, Edhem Eldem’in derlediği bu eserde bir araya getirilmiştir.

Osmanlı Bankası’nın yaklaşık elli yılı aşkın bir süre boyunca sahip olduğu para basma yetkisi çerçevesinde ihraç ettiği banknotları merkeze alan bu çalışma, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi tarafından yayımlanmıştır. Eserde, söz konusu döneme ait arşiv kaynakları titizlikle taranmış; basılan her bir banknotun hikâyesine ayrıntılı biçimde yer verilmiştir.

5. 135 Yıllık Bir Hazine – Osmanlı Bankası Arşivinde Tarihten İzler

Listemizin son sırasında, yine Edhem Eldem tarafından Osmanlı Bankası arşivlerine dayanılarak kaleme alınan ve kitaplaştırılan, bir üst sıradaki eserle benzer nitelikler taşıyan bir çalışma yer almaktadır. Bu eserde, Osmanlı Bankası tarihine ait arşivler ayrıntılı biçimde taranmış; bankanın tarihine yapılan bu yolculuk, yalnızca kronolojik bir anlatı olarak kalmayıp, okuyucunun süreci zihninde daha net ve canlı biçimde canlandırmasına da olanak sağlamıştır. Metinlerin görsel unsurlarla desteklendiği bu çalışma, Osmanlı Bankası tarihi açısından oldukça kıymetli ve başvuru niteliği taşıyan önemli bir kaynak olarak karşımıza çıkmaktadır.

BONUS Kitap ve İçerik Önerisi:

Listemizin sonuna kadar okuyup vaktinizi ayırdığınız için öncelikle teşekkür ederiz. Listemizde yer alan Listemizde yer alan kitap önerileri burada sona ermektedir. Ancak içeriğimizi sonlandırmadan önce, konuyla ilgilenen okurlarımızın ilgisini çekebileceğini düşündüğümüz bir kitap ve bir içerik önerisini de bonus olarak içeriğimizin sonuna eklemek istedik.

Bonus kitap önerimiz, yine Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan ve Murat Hulkiender tarafından kaleme alınan Bir Galata Bankerinin Portresi: George Zarifi (1806–1884) adlı eserdir. İçeriğimizde de değindiğimiz üzere, Osmanlı Bankası’ndan önce kurulan ve Osmanlı’nın “ilk” bankası olarak kabul edilen Dersaadet Bankası’nın Galata bankerleri tarafından kurulduğunu belirtmiştik. Hulkiender, eserini kaleme alırken yararlandığı geniş arşiv sayesinde, Galata bankerlerinden George Zarifi’nin 1850’lerin başında Dersaadet Bankası’nın tasfiyesi sürecindeki rolünü; ardından Banka-i Osmanî teşebbüsü ve Bank-ı Osmanî’nin kuruluşu ile Osmanlı maliyesi üzerindeki etkilerini ayrıntılı biçimde ele almaktadır. Bu yönüyle kitap, ele aldığımız konuyla doğrudan ilişkili olduğu için bonus öneri olarak listemizde yer almaktadır.

1880’lerin başında sona eren mesleki kariyerine kadar geçen süreçte, Osmanlı padişahları ve maliye çevreleriyle kurduğu yakın ilişkiler sayesinde Galata bankerleri arasında öne çıkan George Zarifi’nin, Osmanlı finans tarihinin en kritik dönemlerinden birinde edindiği konum; kurduğu ilişkiler ağı, Galata bankerleri ve yeni kurulan Osmanlı mali kurumları çerçevesinde kapsamlı biçimde ortaya konulmaktadır. Bu çalışma, Osmanlı finans tarihinin kritik bir dönemine de önemli ölçüde ışık tutmaktadır.

Ayrıca içeriğimizi sonlandırmadan önce, yine konuyla yakından ilişkili olduğu için sitemizin Kitaplık bölümünde paylaştığımız “Osmanlı Bankası Baskını ve Süreci Anlatan Kitaplar ve Tanıklıklar” başlıklı içeriğimizi de bonus içerik önerisi olarak eklemek isteriz. Listemizde yer alan kitapların büyük bir kısmının Osmanlı Bankası ve Tarih Vakfı iş birliğiyle yayımlanan, SALT Araştırma arşivinde bulunan çeşitli kaynaklara dayandığını da hatırlatmak isteriz. Konu ile ilgilenen okurlarımız, bu arşivde yer alan kitaplar, yayınlar, kütüphane kaynakları, tanıtım ve programlara ilişkin bilgi ve incelemelere buradan ulaşabilirler.